Fotoğraf:
03 Jun 2026, 22:13
Tramp dövründə ABŞ diplomatiyası necə dəyişir
Donald Trampın sərt hədələri, şəxsi elçiləri və zəiflədilmiş ABŞ səfirlikləri Vaşinqtonun dünyadakı diplomatik rolunu dəyişir. Avropa və Asiyadakı müttəfiqlər artıq ənənəvi diplomatik kanallara tam etibar etmir, Ağ Evə çıxış üçün yeni və qeyri-rəsmi yollar axtarırlar.
Reuters-in məlumatına görə, ABŞ xarici siyasəti getdikcə dövlət institutlarından daha çox prezidentə yaxın dar çevrənin təsiri ilə formalaşır.
Müttəfiqlər Vaşinqtonun siqnallarını anlamaqda çətinlik çəkir
Aprelin 7-də Tramp İranı hədələyərək “bu gecə bütöv bir sivilizasiya məhv ola bilər” ifadəsini işlədib. Bu bəyanatdan sonra Avropa diplomatları təcili şəkildə ABŞ administrasiyasından izahat almağa çalışıblar.
Onları əsas sual narahat edirdi: ABŞ prezidenti nüvə silahının tətbiqini nəzərdə tuturmu?
Lakin avropalı diplomatlardan birinin sözlərinə görə, ABŞ Dövlət Departamenti Trampın nə demək istədiyini və bundan sonra hansı addımların atıla biləcəyini izah edə bilməyib.
Bu hadisə Amerika diplomatiyasında daha dərin problemin göstəricisi kimi qiymətləndirilir: xarici hökumətlər Vaşinqtondakı ənənəvi əlaqə nöqtələrinin ya məlumatlı olmadığını, ya da qərarların qəbulundan kənarda qaldığını
görürlər.
Səfirliklər zəifləyib, çox sayda vəzifə boşdur
ABŞ diplomatik sistemində ən böyük problemlərdən biri səfir vəzifələrinin boş qalmasıdır.
195 ABŞ səfirliyi və diplomatik missiyasından 109-da səfir postu hazırda boşdur.
Bir çox ölkədə səfirliklər Senat tərəfindən təsdiqlənmiş səfirlər tərəfindən deyil, müvəqqəti işlər vəkilləri tərəfindən idarə olunur. İranla müharibə fonunda bu vəziyyət daha da diqqət çəkir: İranla həmsərhəd olan yeddi ölkədən beşində və Körfəz ölkələrinin altısından dördündə ABŞ səfiri yoxdur.
ABŞ-ın BƏƏ-də keçmiş səfiri Barbara Lif bildirib ki, böyük böhran dövründə bu missiyaların güclü diplomatik rəhbərliyə ehtiyacı var.
“Əgər müharibə aparırsınızsa, həmin missiyalarda səfirlər olmalıdır”, — deyə o bildirib.
Dövlət Departamentində kadr dəyişikliyi
Trampın ikinci prezidentlik dövründə Dövlət Departamenti ilk hədəflərdən biri oldu.
Dövlət katibi Marko Rubio qurumu “şişirdilmiş bürokratiya” adlandıraraq genişmiqyaslı yenidənqurma planı elan etdi.
Təxminən 3000 əməkdaş Dövlət Departamentini tərk etdi, 30-a yaxın səfir isə gözlənilmədən geri çağırıldı.
Ən ciddi dəyişikliklərdən biri peşəkar diplomatların rolunun azalmasıdır. Əvvəlki administrasiyalarda səfirlərin əksəriyyəti karyera diplomatları olurdu. Trampın ikinci dövründə isə bu göstərici təxminən 9 faizə düşüb.
Tənqidçilər hesab edirlər ki, bu, ABŞ-ın institusional yaddaşını və mürəkkəb beynəlxalq böhranları anlama qabiliyyətini zəiflədir.
Ukrayna diplomatik qırılmanın nümunəsi kimi
ABŞ-ın Kiyevdəki keçmiş səfiri Bricit Brink bildirib ki, Trampın Ağ Evə qayıtmasından sonra Vaşinqtonla səfirlik arasında koordinasiya ciddi şəkildə zəifləyib.
Onun sözlərinə görə, 2025-ci ilin martında ABŞ xəbərdarlıq etmədən Ukraynaya hərbi yardım və kəşfiyyat məlumatlarının paylaşılmasını dayandırıb.
Bu qərar təkcə Ukraynanın müdafiəsini deyil, həm də ABŞ səfirliyi əməkdaşlarının təhlükəsizliyini risk altına qoyub.
Brink bildirib ki, onun komandası Pentaqon, Dövlət Departamenti və Ağ Evdən izahat almağa çalışsa da, aydın cavab ala bilməyib.
Sonradan yardım bərpa edilsə də, dayanmanın səbəbi rəsmi şəkildə izah olunmayıb. Brink 2025-ci ilin aprelində Trampın Ukrayna siyasətinə etiraz olaraq istefa verib.
Şəxsi elçilərin rolu artır
Ənənəvi diplomatiyanın zəifləməsi fonunda Trampa yaxın qeyri-rəsmi fiqurların rolu artır.
Xüsusilə prezidentin kürəkəni Cared Kuşner və yaxın dostu, daşınmaz əmlak biznesmeni Stiv Uitkoff ön plana çıxıb.
Kuşnerin rəsmi dövlət vəzifəsi yoxdur, Uitkoffun isə əvvəlki diplomatik təcrübəsi olmayıb. Buna baxmayaraq, Ukrayna, Qəzza və İranla bağlı danışıqlarda onların təsiri getdikcə artır.
Avropalı diplomatların sözlərinə görə, İranla bağlı danışıqlarda ABŞ tərəfi kifayət qədər nüvə mütəxəssisi cəlb etməyib. Bu isə uranın zənginləşdirilməsi və İranın nüvə proqramı ilə bağlı texniki müzakirələri çətinləşdirib.
Müttəfiqlər Ağ Evə alternativ yollar axtarır
Bəzi ölkələr artıq Ağ Evə çıxış üçün qeyri-rəsmi kanallar qurmağa başlayıb.
Cənubi Koreya 25 faizlik tarif təhlükəsi ilə üzləşdikdən sonra ABŞ-ın rəsmi ticarət danışıqları kanallarından yan keçərək Ağ Evin aparat rəhbəri Syuzi Uaylsla əlaqə qurmağa çalışıb.
Yaponiyanın keçmiş baş naziri Şiqeru İşibanın sözlərinə görə, Tokio Trampa mesaj çatdırmaq üçün SoftBank-ın qurucusu Masayoşi Sondan qeyri-rəsmi vasitəçi kimi istifadə edib.
İşiba bunu Trampa birbaşa çıxışın vacibliyi ilə izah edib və bildirib ki, prezidentin ətrafındakı insanlar çox vaxt sadəcə onunla razılaşırlar.
Dünya Trampın bəyanatlarına fərqli yanaşır
ABŞ müttəfiqləri Trampın hər sərt açıqlamasına açıq şəkildə reaksiya verməmək taktikasını mənimsəyirlər.
Trampın İranla bağlı hədəsindən sonra Böyük Britaniya, Fransa və Almaniya sərt birgə bəyanat hazırlasa da, onu dərc etməmək qərarına gəlib.
Onlar hesab ediblər ki, açıq tənqid Trampı daha sərt addımlara sövq edə bilər.
Bəzi diplomatlar bu yanaşmanı “Merkel metodu” adlandırırlar — keçmiş Almaniya kansleri Angela Merkelin Trampın birinci dövründəki təmkinli diplomatik üslubuna istinadən.
Yeni və təhlükəli diplomatik reallıq
Ekspertlər xəbərdarlıq edirlər ki, ABŞ diplomatik institutlarının zəifləməsi beynəlxalq böhran risklərini artıra bilər.
Qərarlar dar çevrədə qəbul edildikdə və peşəkar diplomatlar prosesdən kənarda qaldıqda, həm müttəfiqlər, həm də rəqiblər Vaşinqtondan daha az aydın siqnal alırlar.
Bu isə dünya üçün yeni reallıq yaradır: ABŞ xarici siyasəti daha az proqnozlaşdırılan, şəxsi əlaqələrə və qeyri-rəsmi kanallara daha çox bağlı olan sistemə çevrilir.
